Cewnik Foley - zastosowanie i zakładanie

Cewnik Foley to jeden z najczęściej stosowanych cewników stałych w medycynie – spotykany na oddziałach szpitalnych, w blokach operacyjnych, na izbach przyjęć i w opiece długoterminowej. Jego obecność jest na tyle powszechna, że dla wielu pracowników medycznych zakładanie cewnika Foley to czynność rutynowa. Rutyna jednak nie zwalnia z precyzji – zarówno w doborze rozmiaru cewnika, jak i w technice cewnikowania. Błędy popełniane przy tej procedurze przekładają się bezpośrednio na komfort pacjenta i ryzyko powikłań, z których najpoważniejszym jest zakażenie układu moczowego związane z cewnikiem (CAUTI).

Spis treści:

• Budowa cewnika Foley i zasada działania balonu
• Rozmiary cewnika Foley – skala Charrière i dobór do pacjenta
• Wskazania do cewnikowania stałego
• Technika zakładania cewnika Foley – etapy procedury
• Cewnik Foley a inne rodzaje cewników urologicznych

Budowa cewnika Foley i zasada działania balonu

Cewnik Foley to cewnik dwudrożny – ma dwa oddzielne kanały biegnące wzdłuż swojej osi. Przez jeden kanał odprowadzany jest mocz z pęcherza moczowego do worka zbiorczego. Drugi kanał służy wyłącznie do napełnienia balonu – małego zbiornika umieszczonego tuż przy końcówce cewnika, który po wypełnieniu solą fizjologiczną lub wodą destylowaną tworzy mechaniczną barierę zapobiegającą wysunięciu cewnika z pęcherza.

Balonowy mechanizm utrzymujący cewnik w miejscu to cecha charakterystyczna, która odróżnia Foley od cewników jednorazowych, takich jak cewnik Nelatona – stosowany wyłącznie do jednorazowego opróżnienia pęcherza i natychmiast usuwany. Cewnik Foley zaprojektowany jest do pozostawienia na dłuższy czas – od kilku godzin po zabiegu operacyjnym do kilku tygodni przy cewnikowaniu długoterminowym.

Cewniki Foley wykonane są najczęściej z lateksu pokrytego warstwą silikonu lub z czystego silikonu. Wersja silikonowa jest zalecana u pacjentów z alergią na lateks i przy planowanym długotrwałym cewnikowaniu, ponieważ silikon jest biologicznie obojętny, mniej drażniący dla błony śluzowej i wolniej ulega inkrustacji osadami moczu.

Rozmiary cewnika Foley – skala Charrière i dobór do pacjenta

Rozmiar cewnika urologicznego wyrażany jest w jednostkach Charrière (CH lub Fr), gdzie 1 CH odpowiada 0,33 mm średnicy zewnętrznej. Im wyższa liczba, tym grubszy cewnik. W ofercie ALBISPRO.com cewniki Foley dwudrożne silikonowane dostępne są w rozmiarach od CH6 do CH26, z balonem o pojemności 3–5 ml dla rozmiarów dziecięcych i 5–15 ml dla rozmiarów stosowanych u dorosłych.

Dobór rozmiaru zależy od płci i budowy anatomicznej pacjenta, wskazania klinicznego i planowanego czasu utrzymywania cewnika. U kobiet stosuje się zazwyczaj CH14–CH16, u mężczyzn CH16–CH18 – jako rozmiary standardowe do cewnikowania pooperacyjnego i diagnostycznego. Przy krwiomoczu, gdy konieczne jest płukanie pęcherza moczowego, stosuje się cewniki o większej średnicy (CH20–CH22), które umożliwiają swobodny odpływ zawartości z fragmentami skrzepów. Rozmiary CH6–CH10 przeznaczone są dla dzieci i niemowląt.

Częstym błędem jest stosowanie zbyt dużego cewnika z założeniem, że „większy znaczy lepszy”. Cewnik zbyt gruby powoduje dyskomfort, nadmierne rozciąganie cewki moczowej i zwiększa ryzyko urazu oraz owrzodzenia. Właściwy rozmiar to najmniejszy, który zapewnia swobodny odpływ moczu przy planowanym zastosowaniu.

Wskazania do cewnikowania stałego

Cewnik Foley stosowany jest wszędzie tam, gdzie konieczne jest ciągłe odprowadzanie moczu przez dłuższy czas. Najczęstsze wskazania kliniczne to: okres pooperacyjny po zabiegach w obrębie miednicy mniejszej, jamy brzusznej i krocza, gdy swobodne mikcje są niemożliwe lub niepożądane; ostry i przewlekły zatrzymanie moczu z przeszkodą podpęcherzową; monitorowanie bilansu płynów u pacjentów w stanie ciężkim na oddziałach intensywnej terapii; opieka nad pacjentem unieruchomionym, u którego samodzielne oddawanie moczu nie jest możliwe; a także pewne wskazania neurologiczne przy pęcherzu neurogennym.

Cewnikowanie nie powinno być traktowane jako rutynowe rozwiązanie przy każdej niedogodności związanej z mikcją. Każdy dzień utrzymywania cewnika zwiększa ryzyko CAUTI – zakażenia układu moczowego związanego z cewnikiem, które jest jedną z najczęstszych zakażeń szpitalnych. Decyzja o założeniu cewnika powinna być podejmowana przy jasnym wskazaniu, a czas jego utrzymania powinien być regularnie weryfikowany i skracany do minimum.

Technika zakładania cewnika Foley – etapy procedury

Zakładanie cewnika Foley jest procedurą wymagającą aseptyki i precyzji. Wykonywana w nieodpowiednich warunkach lub zbyt pospiesznie może prowadzić do urazu cewki moczowej, wprowadzenia drobnoustrojów do pęcherza i nieprawidłowego ułożenia cewnika.

Przed przystąpieniem do procedury przygotowuje się sterylny zestaw: cewnik odpowiedniego rozmiaru, żel znieczulający i nawilżający, jałowe gaziki i serwety, środek do dezynfekcji okolicy krocza i ujścia cewki, sterylne rękawiczki oraz strzykawkę do napełnienia balonu. Balon napełnia się solą fizjologiczną lub wodą destylowaną zgodnie z oznaczeniem producenta na cewniku – najczęściej 5–10 ml dla rozmiarów stosowanych u dorosłych. Do napełnienia balonu używa się strzykawki o pojemności dostosowanej do objętości balonu, zazwyczaj 10 ml.

Cewnik wprowadza się przez ujście zewnętrzne cewki moczowej, prowadząc go ostrożnie bez nadmiernej siły do momentu pojawienia się moczu w drenie – co sygnalizuje osiągnięcie pęcherza moczowego. Dopiero wtedy napełnia się balon. Napełnienie balonu przed osiągnięciem pęcherza grozi perforacją cewki moczowej i jest poważnym powikłaniem procedury. Po napełnieniu balonu cewnik delikatnie się cofa, aż do wyczucia oporu – sygnalizującego oparcie balonu o trójkąt pęcherza. Cewnik łączy się z zamkniętym układem drenażowym i mocuje do uda pacjenta bez napięcia.

Zamknięty układ drenażowy – szczelny, bez przerywania połączenia między cewnikiem a workiem – jest podstawową zasadą profilaktyki CAUTI. Każde otwarcie układu stwarza ryzyko wstępującego zakażenia.

Cewnik Foley a inne rodzaje cewników urologicznych

Foley to tylko jeden z rodzajów cewników urologicznych. Wybór właściwego cewnika zależy od wskazania, anatomii pacjenta i planowanego czasu utrzymywania dostępu.

Cewnik Nelatona – prosty, jednorazowy, bez balonu – stosowany jest do jednorazowego opróżnienia pęcherza, pobrania próbki moczu do badania ogólnego i posiewu oraz do pomiarów zalegania moczu po mikcji. Jest cewnikiem „wejdź i wyjdź” – po pobraniu moczu natychmiast się go usuwa, bez pozostawiania w cewce.

Cewnik Tiemanna ma zagięty, oliwkowaty koniec, który ułatwia pokonanie krzywizny cewki moczowej u mężczyzn z przerostem gruczołu krokowego lub ze zwężeniami cewki. Jest stosowany tam, gdzie standardowy prosty cewnik napotyka opór anatomiczny.

Osobną kategorią są cewniki dwubalonowe – stosowane w szczególnych wskazaniach położniczych i ginekologicznych, między innymi do indukcji porodu przez mechaniczne rozszerzenie kanału szyjki macicy. Ich budowa różni się zasadniczo od urologicznego cewnika Foley – choć zasada balonu utrzymującego cewnik w miejscu pozostaje wspólna.