Rozpoznanie grzybicy nigdy nie powinno opierać się wyłącznie na obrazie klinicznym – zmiany skórne o podłożu grzybiczym łatwo pomylić z innymi dermatozami, a błędna diagnoza oznacza niepotrzebnie wydłużone leczenie. Jednym z najprostszych i najszybszych narzędzi pozwalających to zweryfikować jest preparat bezpośredni z wodorotlenkiem potasu – technika stosowana w diagnostyce mykologicznej od dekad, wciąż niezastąpiona jako badanie przesiewowe. Warto wiedzieć, na czym dokładnie polega, jak działa i jakich informacji dostarcza.
Czym jest wodorotlenek potasu?
Wodorotlenek potasu (KOH) to silna zasada nieorganiczna, szeroko wykorzystywana w praktyce laboratoryjnej i klinicznej. W stężonej postaci wykazuje silne działanie żrące, dlatego w diagnostyce stosuje się go w formie rozcieńczonych roztworów wodnych – najczęściej w stężeniach od 10% do 30%, w zależności od rodzaju badanego materiału.
W dermatologii i mikrobiologii KOH pełni funkcję odczynnika rozjaśniającego – jego zasadowy charakter pozwala rozpuszczać keratynę, komórki nabłonkowe oraz inne struktury komórkowe obecne w materiale biologicznym, nie naruszając przy tym struktur grzybiczych. To właśnie ta selektywność sprawia, że związek ten od lat pozostaje podstawowym narzędziem w szybkiej diagnostyce zakażeń grzybiczych.
Czym jest diagnostyka mykologiczna?
Diagnostyka mykologiczna to zespół metod laboratoryjnych służących do wykrywania i identyfikacji grzybów chorobotwórczych w materiale pobranym od pacjenta. Jej celem jest potwierdzenie lub wykluczenie zakażenia grzybiczego oraz – w razie potrzeby – określenie gatunku patogenu i jego wrażliwości na leki przeciwgrzybicze.
Materiałem do badania mykologicznego mogą być zeskrobiny skóry, fragmenty paznokci, włosy, wymazy z błon śluzowych czy wydzielina z pochwy – w zależności od lokalizacji podejrzewanej infekcji. Diagnostyka opiera się na kilku uzupełniających się metodach: badaniu bezpośrednim pod mikroskopem, hodowli na podłożach mykologicznych oraz – w wybranych przypadkach – badaniach molekularnych. Ponieważ hodowla grzybów bywa czasochłonna i może trwać nawet kilka tygodni, szybkie testy przesiewowe, takie jak preparat z KOH, odgrywają istotną rolę we wstępnej ocenie materiału.
Zastosowanie wodorotlenku potasu w diagnostyce mykologicznej
Preparat bezpośredni z KOH wykonuje się, umieszczając pobrany materiał na szkiełku podstawowym i poddając go działaniu roztworu wodorotlenku potasu przez około 20–60 minut, w zależności od rodzaju próbki – grubsze struktury, jak fragmenty paznokcia, wymagają dłuższego czasu działania odczynnika niż delikatne zeskrobiny naskórka.
| Rodzaj materiału | Typowe stężenie KOH | Czas działania |
| Zeskrobiny skóry gładkiej | 10-20% | ok. 20-30 minut |
| Włosy | 10-20% | ok. 20-30 minut |
| Fragmenty paznokci | 20-30% | do 60 minut, czasem dłużej |
| Wymazy i wydzielina z błon śluzowych | 10% | kilka-kilkanaście minut |
Zastosowanie znajduje tu między innymi preparat KOH 10% / wodorotlenek potasu do BV 100ml, wykorzystywany do przygotowywania materiału pobranego z błon śluzowych – w tym w diagnostyce ginekologicznej, gdzie preparat bezpośredni z KOH pozwala ocenić obecność strzępek grzybni i pączkujących komórek drożdżopodobnych w wydzielinie z pochwy.
Po odpowiednim czasie działania odczynnika próbkę ogląda się pod mikroskopem świetlnym, zazwyczaj przy powiększeniu rzędu 400x. W niektórych protokołach do roztworu KOH dodaje się dimetylosulfotlenku (DMSO), co przyspiesza rozpuszczanie struktur keratynowych i skraca czas oczekiwania na wynik.
Jak działa KOH w preparacie bezpośrednim?
Mechanizm działania wodorotlenku potasu w diagnostyce mykologicznej opiera się na jego silnie zasadowych właściwościach. KOH rozpuszcza keratynę, komórki nabłonka oraz komórki zapalne obecne w materiale biologicznym, natomiast ściana komórkowa grzybów – zbudowana głównie z chityny i glukanów – jest znacznie bardziej odporna na działanie zasady. W efekcie po odpowiednim czasie ekspozycji tło preparatu zostaje oczyszczone z otaczających struktur, a elementy grzybicze – strzępki grzybni, zarodniki czy pączkujące komórki drożdżopodobne – stają się wyraźnie widoczne pod mikroskopem.
Ta selektywność jest ważna dla wiarygodności badania – gdyby KOH niszczył również struktury grzybicze, preparat traciłby wartość diagnostyczną. Dzięki zachowanej integralności elementów grzyba możliwa jest nie tylko ich detekcja, ale często też wstępna ocena morfologii, pomocna przy różnicowaniu rodzaju zakażenia.
Co daje badanie w KOH? Zakres informacji diagnostycznej
Badanie w KOH pozwala szybko potwierdzić lub wykluczyć obecność infekcji grzybiczej, bez konieczności oczekiwania na wynik hodowli. Widoczne pod mikroskopem strzępki grzybni wskazują na zakażenie dermatofitowe, natomiast obecność pączkujących komórek drożdżopodobnych sugeruje zakażenie o etiologii drożdżakowej, na przykład Candida.
Warto pamiętać, że preparat bezpośredni z KOH ma ograniczenia – pozwala potwierdzić obecność elementów grzybiczych, ale nie umożliwia identyfikacji gatunkowej patogenu ani oceny jego lekowrażliwości. W przypadku onychomikozy czułość tej metody szacuje się na około 60%, przy wysokiej swoistości sięgającej 95% – oznacza to, że wynik dodatni jest wysoce wiarygodny, natomiast wynik ujemny nie wyklucza całkowicie zakażenia i w razie utrzymujących się wątpliwości klinicznych warto uzupełnić diagnostykę o hodowlę mykologiczną. Właśnie dlatego badanie w KOH traktuje się jako szybki test przesiewowy, uzupełniany w razie potrzeby o dalsze metody diagnostyczne.
